De moord op Willem van Oranje en zijn grafmonument
Op 10 juli 1584 maakte de katholieke Fransman Balthasar Gerards met pistoolschoten een einde aan het leven van Willem van Oranje. Hij had zich rond het middaguur aangediend bij de Prinsenhof in Delft, met de mededeling dat hij Willem wilde spreken. Nadat de prins zijn middagmaaltijd had gegeten en met zijn tafelgenoten de eetzaal verliet, was het moment daar. Gerards schoot hem van dichtbij in zijn borst en zij. De kogelgaten zijn nog altijd in de muren van het huidige Museum Prinsenhof te zien. Willem zakte in elkaar en overleed ter plaatse.
De moordenaar nam de benen en vluchtte de Prinsenhof uit, achtervolgd door soldaten en bedienden. Nog voordat hij de stad kon verlaten, werd hij in de kraag gevat en gearresteerd. Als Balthasar Gerards echt geloofde dat hij rijkelijk beloond zou worden door Filips II, dan moet zijn terechtstelling een teleurstelling geweest zijn. Hij werd direct gevangengezet en ondervraagd, maar gaf weinig informatie prijs. De schepenen besloten hem daarop te martelen, in de hoop dat hij meer zou vertellen. Hij vertelde echter niets.
Drie dagen na de moord werd Gerards berecht. Het gerecht had bepaald dat de moordenaar 'als voorbeeld aan anderen zeer rigoureus gestraft moest worden'. Zo geschiedde. Op 14 juli 1584 stierf Balthazar Gerards een verschrikkelijke, langzame marteldood. Ook zijn nabestaanden ontvingen de beloofde vergoeding van Filips II uiteindelijk niet.
Begrafenis en grafwens
Willem van Oranje wenste begraven te worden in de Grote Kerk van Breda, in het familiegraf met zijn eerste vrouw Anna van Egmont en zijn jong gestorven dochtertje Maria († 1554). Maar Breda viel nog onder de Spaanse bezetting, waardoor zijn stoffelijke overschot werd overgedragen aan de Nieuwe Kerk.
Er kwam een tijdelijk grafmonument dat bestond uit een baldakijn met daaronder een lege doodskist. Willems lichaam werd onder het monument in een grafkelder bijgezet.
Het definitieve praalgraf door Hendrick de Keyser
In 1609, tijdens het Twaalfjarig bestand, gaven de Staten-Generaal opdracht tot de bouw van een definitief praalgraf. De beroemde beeldhouwer-architect Hendrick de Keyser (1565-1621) werd gevraagd het monument te vervaardigen. Hij begon in 1614 aan werkzaamheden. Na zijn dood in 1621 rondde zoon Pieter het prestigieuze monument af. Het is één van de meest indrukwekkende monumenten uit de 17e eeuw en nog altijd een publiekstrekker in de kerk.
Vorm en betekenis van het monument
Het monument van De Keyser combineert traditie en vernieuwing. Hij gebruikte bekende vormen uit de 16e-eeuwse vorstelijke praalgrafbouw, maar gaf ze een nieuwe betekenis, passend bij de boodschap van zijn opdrachtgever.
Het ontwerp is losjes geïnspireerd op een klassieke tempel en op een katafalk (doodskist) met baldakijn, zoals gebruikelijk was bij vorstelijke uitvaarten aan Europese hoven. Zo benadrukt het monument de belangrijke status van Willem van Oranje. De vier obelisken bovenop symboliseren zijn roem en zorgen er tegelijk voor dat het graf mooi aansluit bij het hoge koor van de kerk.
Levend en gestorven
Willem wordt zowel levend als gestorven afgebeeld. Deze tegenstelling is geïnspireerd op de Franse graftraditie, waarin het liggende lijk van de koning naast een knielend beeld van hem werd geplaatst. In dit geval beeldde de Keyser Willem liggend en zittend af. Willems slapende lichaam ligt op een gevlochten matras, terwijl hij als veldheer volledig in harnas is gestoken. Dit zittende beeld verwijst naar de Italiaanse Renaissance, zoals te zien is bij het graf van Giuliano de Medici in Florence, gemaakt door Michelangelo.
De vier deugden en de Faam
Vijf allegorische vrouwenfiguren van brons trekken de aandacht. Vier van hen symboliseren de waarden waarvoor prins Willem van Oranje vocht:
Liberta (vrijheid) houdt in haar linkerhand een goudgekleurde hoed met de woorden aureau libertas, dat 'gouden vrijheid' betekent. Dit concept stamt uit de klassieke oudheid van de Romeinse staatsman Cicero (106-43 voor Christus). Hij schreef, dat vrijgelaten of vrijgekochte slaven als teken van vrijheid een hoofddeksel mochten dragen. Dit vrijheidsidee werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog door Nederlandse opstandelingen overgenomen. Liberta verwijst dus naar de vrijheidsstrijd van de prins tegen Spanje.
Justitia (rechtvaardigheid) houdt een weegschaal vast, die de onbevooroordeelde afweging van bewijzen en getuigenissen voorstelt, die in iemands voordeel of nadeel spreken. Hier verwijst zij dus naar het zuiver handelen van de prins.
Fortitudo (kracht) heeft een tak in haar rechterhand en een leeuwenkop over haar hoofd, net als de mythologische figuur Hercules die de Nemeïsche leeuw versloeg en daarna diens kop als helm gebruikte. Dit verwijst naar Willems kracht en kunde als veldheer.
Religio (godsdienst) houdt een schaalmodel van een kerk vast en is verdiept in het Nieuwe Testament. Zij refereert aan de nieuwe, protestantse godsdienst die dankzij de vrijheidsstrijd mogelijk was geworden.
Samen vertegenwoordigen deze vier deugden de kwaliteiten van de overledene en verzekeren ze hem van de eeuwige roem. Deze wordt door de allegorie van de faam, een gevleugelde vrouw met twee lange trompetten, letterlijk rondgebazuind.
De familiewapens
Er zijn vier familiewapens in het monument te ontdekken:
- Het wapen van Nassau, afkomstig van vader Willem I van Nassau-Dillenburg en grootvader van vaders kant, Johan V van Nassau-Siegen. Het stelt een gouden leeuw tegen een felblauwe achtergrond voor, die op het spits aflopende schild naar links is weergegeven.
- Het wapen van Stolberg van moeder Juliana van Stolberg en grootvader van moeders kant, Botho III van Stolberg-Wernigerode. Dit bestaat uit een zwart hert tegen een gele achtergrond.
- Het wapen van Hessen, via grootmoeder van vaders kant, Elisabeth van Hessen-Marburg. Het heeft een kroontje met daaronder een wit-rood gestreepte leeuw tegen een donkerblauwe achtergrond, naar links kijkend.
- Het wapen van Königstein, van grootmoeder van moederskant, Anna van Eppenstein-Königstein. Dit is een zwarte leeuw tegen een gouden achtergrond, ook naar links kijkend op het spits aflopende schild.
Het hondje: mythe of waarheid?
Over de hond van Willem van Oranje doen mooie verhalen de ronde: toen er een aanslag op Willems leven werd beraamd, zou zijn hondje hem gewaarschuwd hebben door heel hard te blaffen en zo zijn baasje te attenderen. Het andere verhaal speelt na de dood van zijn baas; toen wou de hond niet meer eten, waardoor het stierf. De hond staat in de kunstgeschiedenis echter ook symbool voor levenslange trouw.
Restauratie in 2001
Marmer is gevoelig voor zuren en zouten in de lucht. Tegen het einde van de 20e eeuw was het grafmonument dringend aan restauratie toe. Het werd in 850 stukken gedemonteerd, op een speciale manier schoon gemaakt, hersteld en weer in elkaar gezet. Ook de loden doos, waarin de weduwe van Willem van Oranje zijn hart zou hebben bewaard, werd ongeopend teruggeplaatst. In april 2001 werd het schoongemaakte en gerenoveerde monument in aanwezigheid van koningin Beatrix gepresenteerd.
Lees meer over Willem van Oranje
Van Duits gravenzoontje tot Prins van Oranje
Willem werd geboren als Wilhelm op Slot Dillenburg in de huidige Duitse deelstaat Hessen. Zijn vader was de graaf van Nassau-Dillenburg en zijn moeder Juliana van Stolberg. Het gezin was vroom luthers en Wilhelm groeide op in relatieve eenvoud samen met zijn broertjes, zusjes en andere jonge edelen uit de omgeving.
Vier huwelijken
Willem van Oranje trouwde vier keer. Met een rijke erfdochter, een vrouw die krankzinnig werd verklaard, een liefde die velen verbaasde, en een weduwe van de Bartholomeusnacht. Vier huwelijken die veel vertellen over de man achter de Vader des Vaderlands.
Militaire en politieke carrière
Vanaf het midden van de jaren 1550, toen Willem zich weer vaker in Breda ophield, verliep zijn militaire en bestuurlijke loopbaan voorspoedig. Hij zette de traditie van de Nassaus voort: het trouw dienen van de opeenvolgende Bourgondische en Habsburgse landsheren. Willem was zo populair bij Karel V, dat deze bij zijn aftreden in 1555 op de schouder van de prins leunde.
Willem van Oranje in zijn tijd: Politieke strijd en vader des vaderlands
Met zijn groeiende invloed en positie aan het hof nam ook Willems onvrede over Filips II toe. De Spaanse koning probeerde zijn macht in de Nederlanden steeds verder uit te breiden en bestuurde het land vanuit Spanje met harde hand. Willem en andere edelen verzetten zich tegen deze centralisatie: zij wilden de oude privileges en vrijheden van de Nederlandse gewesten behouden.
De moord op Willem van Oranje en zijn grafmonument
Op 10 juli 1584 maakte de katholieke Fransman Balthasar Gerards met pistoolschoten een einde aan het leven van Willem van Oranje. Hij had zich rond het middaguur aangediend bij de Prinsenhof in Delft, met de mededeling dat hij Willem wilde spreken. Nadat de prins zijn middagmaaltijd had gegeten en met zijn tafelgenoten de eetzaal verliet, was het moment daar. Gerards schoot hem van dichtbij in zijn borst en zij. De kogelgaten zijn nog altijd in de muren van het huidige Museum Prinsenhof te zien. Willem zakte in elkaar en overleed ter plaatse.